De strijdbijl begraven en het Afrikahuis nieuw leven inblazen
Datum: 10 april 2026 / Editie: April 2026 / Auteur(s): Renata Veel
De rechtbank heeft onlangs beslist dat de strijdbijl tussen bisdom en gemeente na vijftien jaar moet worden begraven en dat ze gezamenlijk tot een oplossing moeten komen. De juridische strijd wordt weliswaar gevoerd tussen deze twee partijen maar op de achtergrond zijn de erfgoedbelangenbehartigers de waakhonden in het proces. Hét moment om erfgoedpartij van Stigt naar zijn ideeën over een oplossing te vragen.
Het Afrikahuis werd in opdracht van het bisdom Haarlem-Amsterdam gebouwd. Het pand moest een maatschappelijke invulling hebben en zo werd het ook ingevuld. De architect van dit brutalistische gebouw was Joop van Stigt. Het bisdom heeft het pand sinds 2008 niet meer in gebruik. In 2009 heeft het de status van gemeentelijke monument verkregen. Het bisdom heeft er sindsdien geen onderhoud aan gepleegd. Het wordt gedeeltelijk antikraak bewoond en gebruikt. André van Stigt, zoon van architect Joop van Stigt en erfgoedbeheerder van het Afrikahuis, vindt dat het die functie weer moet krijgen voor de buurt. Hij meent dat het bisdom alleen geïnteresseerd is in de grond en niet in het pand: ‘‘Zij willen de hoofdprijs. Zoals de plannen er vanuit het bisdom nu liggen, blijft er nog maar een heel klein gedeelte beschikbaar voor publieksgebruik en dat gedeelte is zo beperkt, daar is heel moeilijk een invulling aan te geven.’’
Welke concessies er kunnen worden gedaan om tot een oplossing te komen?
André van Stigt: “Ik durf te zeggen dat mijn ideeën het bisdom geen extra geld hoeven te kosten. Desnoods kunnen de ruimtes op kelderniveau aan de tuinzijde ook worden gereserveerd voor appartementen en voor veel geld worden verkocht, naast de bestaande woonruimtes aan weerszijden van het pand. Het betekent één kwadrant opofferen voor appartementen maar niet meer dan dat.”
Van Stigt is niet de enige die het proces bewaakt rondom het Afrikahuis. Ook David Mulder van Het Cuypersgenootschap strijdt al acht jaar voor behoud van pand en functie van het Afrikahuis en ook Erfgoedvereniging Heemschut levert haar aandeel. Het deelraadbestuur heeft zich enorm ingespannen om voortdurend alle partijen actief bij elkaar te brengen om een snelle herbestemming te stimuleren. Stadsherstel was in het verleden realistisch betrokken bij de herstelplannen en heeft meegekeken. Inmiddels moeten zij zeshonderd woningen verduurzamen en liggen hun prioriteiten daar. Van Stigt laat weten dat ze verwachten iemand anders te vinden die belangstelling heeft om te investeren in het pand.
Duurzaamheid draagt André van Stigt hoog in het vaandel:
“Projectontwikkelaars in dienst van het bisdom willen één of twee etages bovenop het dak van de lage kwadranten plaatsen voor luxe appartementen. Dat is heel erg kostbaar vanwege de houtconstructie van het binnenwerk. Het betekent dat er nieuwe fundering en nieuwe kolommen moeten worden aangebracht. De kosten zijn met miljoenen te beperken door die keuzes niet te maken. Niets zo veranderlijk als een monument mits je luistert naar het gebouw en de structuur zorgvuldig analyseert. Dan is een dergelijk herstel minder kostbaar. Dus geen bebouwing op het dak. Het dak kan wel gebruikt worden voor zonnecollectoren waar iedereen van meeprofiteert.”
Eén of twee etages op het dak bouwen ontneemt daarnaast omwonenden het vrije uitzicht en beperkt de lichtinval in de huizen. Bewoners hebben bestuursrechtelijk het recht om bezwaar aan te tekenen tegen deze plannen. Als dat gebeurt betekent het weer één of twee jaar procederen voordat er iets mogelijk is.
Andere voorbeelden
Van Stigt geeft De Hallen, de Haarlemmerpoort en de Majellakerk als voorbeelden van projecten die hij een nieuwe functie heeft weten te geven. Het hotel in De Hallen bekostigt feitelijk de bibliotheek die er een onderkomen heeft. En de horeca in de Haarlemmerpoort zorgt voor het benodigde rendement naast de sociale en middenhuur in het gebouw. Ze wisten het energieverbruik van de koepelgevangenis in Haarlem terug te brengen naar € 40.000 per jaar. Die kosten bedroegen voor de renovatie € 400.000 per jaar. Een aanzienlijke besparing, wat ook weer van invloed is op de huurprijzen.
Het bisdom laat in een reactie op dit artikel weten dat het Afrikahuis in de loop van het tweede kwartaal van 2026 via een makelaar op transparante wijze te koop zal worden aangeboden op de vastgoedmarkt. Het wil verder niet reageren op de inhoud.
Het is te hopen dat het bisdom de opdracht van de rechtbank om tot een gezamenlijke oplossing te komen laat weerspiegelen in de aanstaande verkoop.
