Van Polder tot Zuid: honderd jaar Plan Zuid

Datum: 1 september 2025 / Editie: Augustus 2025 / Auteur(s): Ton Heijdra

We springen over smalle slootjes en glibberen over paden die langs weilanden en tuinderijen leiden. Midden in het gebied maalt een molen het meel voor ons dagelijkse brood. Verderop aan de Amstel liggen fraaie buitenverblijven. Nog maar honderd jaar geleden was het gebied ten zuiden van de Van Ostadestraat, toen Hoedemakerpad geheten, polder. Nu Amsterdam, toen Nieuwer Amstel.

Eind negentiende eeuw wilde Amsterdam het grondgebied graag annexeren om huizen te bouwen maar de gemeente Nieuwer Amstel lag dwars. Het bouwde liever zelf woningen. Zo kwamen er enkele rijen lage, dorpse huisjes aan de Amstel tot stand. Ook besloot Nieuwer Amstel om in 1892 nog een heel nieuw raadhuis aan de Amstel neer te zetten. Toch hield het de annexatieplannen niet tegen. In 1896 kreeg Amsterdam het er uiteindelijk voor het zeggen. Het raadhuis mocht na amper vier jaar in gebruik geweest te zijn, de deuren alweer sluiten. Amsterdam kon aan de slag om de stad verder uit te breiden.

Berlage
In 1900 maakte de directeur van Publieke Werken, L.C.M. Lambrechtsen van Ritthem, een eerste schets voor de zuidelijke uitbreiding van de stad. Het stratenpatroon verschilde weinig van de negentiende eeuwse wijken en had lange, smalle straten. Daarmee leek het veel op een uitbreiding van De Oude Pijp. Het gemeentebestuur wilde echter een plan dat meer allure had en nodigde architect Hendrik Petrus Berlage (1856- 1934) uit om een nieuwe uitbreiding voor Amsterdam-Zuid te ontwerpen. Hij had toen al naam gemaakt met onder andere de Nieuwe Beurs aan het Damrak.

Met name zijn plannen voor het gebied tussen de Amstel en Boerenwetering waren zeer indrukwekkend. Mogelijk geïnspireerd door de brede molenvliet die er lag, ontwierp hij een kanaal met insteekhavens. Hoewel de gemeenteraad op 11 januari 1905 akkoord ging, is het eerste plan nooit uitgevoerd. Door de vele villa’s met plantsoenen was het plan erg duur. Bovendien wilde Amsterdam een ringspoorbaan om de stad aanleggen en daar had Berlage nog geen rekening mee gehouden.

Berlage kijkt uit over Plan Zuid

Plan Zuid
Het duurde tot 1914, toen sociaaldemocraat Floor Wibaut wethouder werd, voordat er weer over de stadsuitbreiding werd nagedacht en Berlage gevraagd werd om zijn ontwerp aan te passen. Het geheel nieuwe plan was zeer monumentaal met grote bouwblokken, enkele brede stadsstraten en rustige woonbuurten. Dit tweede ontwerp dat later bekend is geworden onder de naam Plan Zuid, werd in 1917 door de gemeenteraad aangenomen.

Berlage maakte onderscheid in soorten woningen. De Apollobuurt kreeg eerste klasse bebouwing, de Rivierenbuurt werd bestemd voor middenstandswoningen en het gebied dat grensde aan De Oude Pijp moest een ‘volksbuurt’ worden met ‘derde klasse’ woningen. In tegenstelling tot De Oude Pijp waar vooral particulieren hadden gebouwd, konden hier op basis van de Woningwet van 1901 woningbouwverenigingen aan de slag. Deze verenigingen hadden alle een verschillende maatschappelijke en religieuze achtergrond, waardoor er afhankelijk van de kleur van de vereniging katholieken, protestanten, joden of socialisten kwamen te wonen.

Niet alles is echter geheel volgens het oorspronkelijke plan uitgevoerd. Zo had Berlage tussen de Tweede van der Helststraat en de Van Woustraat twaalf hectare grond gereserveerd voor een groot academisch ziekenhuis, maar al snel werd het Wilhelmina Gasthuis in West tot academisch ziekenhuis bestempeld. Woningbouwvereniging De Dageraad (de Alliantie) en de Bouwmaatschappij ter verkrijging van Eigen Woningen (Lieven de Key) mochten in plaats daarvan woningen bouwen. Op het Coöperatiehof kwam ter verheffing van de arbeider een leeszaal met klokkentoren die bewoners tot aan de dag van vandaag ieder half uur maant om een goed boek te lezen.

Douches hadden de meeste woningen aanvankelijk niet. Om zich goed te wassen ging men een keer per week naar het Gemeentebadhuis aan het begin van de Diamantstraat.

De Amsterdamse School
Berlage heeft in Plan Zuid niet zelf gebouwd. De woonbuurten werden door een groot aantal jonge architecten ingevuld. Het was een nieuwe generatie, die weliswaar geïnspireerd was door Berlage maar qua ontwerp een stapje verder wilde gaan. Architectuur moest van deze architecten innerlijke schoonheid uitstralen. De Dageraad, ontworpen door architecten Piet Kramer en Michel de Klerk, werd in menig buitenlands tijdschrift beschreven en zelfs met de architectuur van Gaudì vergeleken.

Deze bouwstijl, de Amsterdamse School genoemd, maakte de Nieuwe Pijp wereldberoemd.