Frans Hals en zijn glimlachen

Datum: 10 april 2026 / Editie: April 2026 / Auteur(s): Floor Schimmel Sophie Sciarone Wijmstra

Aflevering 2: Schildersstraten van De Pijp

Als er gesproken wordt over unieke portretschilders dan komt Frans Hals om de hoek kijken. Hij legde de kiem voor het lachmomentje voor de camera. Niet voor niets wordt zijn naam vereerd in De Pijp door een straat naar hem te vernoemen: de Frans Halsstraat.

In de 17e eeuw, de tijd dat Frans Hals leefde, werden voornamelijk welvarende mensen geportretteerd. Deze mensen wilden hun status tonen met een portret waar ze veel geld voor betaalden, dus wordt geacht dat zij elegant en chique werden afgebeeld. Om bij de werkelijkheid te blijven werden er wel mensen lachend afgebeeld maar dat ging om de lagere klassen. Vandaar dat er vooral dronken mensen en prostituees lachend te zien zijn (figuur. 1).

 (Fig. 1) Petrus Stavernus, Lachende man met een pasglas (1650)

Glimlach middel tot succes
Wat was de reden van Frans Hals om zijn klanten zo af te beelden? In zijn tijd bloeide de kunstmarkt op en steeg het aantal kunstenaars dus ook. Om uit te blinken gingen schilders zichzelf specialiseren in bepaalde genres of gingen zij opzoek naar iets anders om zich mee te onderscheiden. En dat is Frans Hals buitengewoon goed gelukt. Hij woonde in Haarlem en daar waren al veel ortretschilders en zijn inzet was om zichzelf in e markt te zetten. Hier ontdekte hij dat de glimlach het geheime middel was tot succes. Het weergeven van glimlachende mensen is namelijk zeer lastig omdat het er snel onnatuurlijk uitziet. Bij Frans Hals gebeurde dat dus niet en hij slaagde er goed in. De portretten geven een uniek gevoel van leven en beweging af.

Het huwelijksportret van Isaac Massa en Beatrix van der Laen is een voorbeeld (figuur 2). De schatrijke koopman en de dochter van de burgemeester leunen heel ontspannen tegen een boom. En opvallend: de glimlach en blosjes!

Vandaag de dag worden mensen meer gefotografeerd dan geschilderd. Opvallend is dat bijna iedereen nu standaard lacht. Op selfies, omdat dat laat zien dat je het naar je zin hebt maar ook op serieuzere foto’s, zoals voor LinkedIn. Uit het onderzoek van de Radboud Universiteit blijkt zelfs dat een lachende profielfoto op LinkedIn leidt tot een positievere indruk op betrouwbaarheid, vriendelijkheid en verantwoordelijkheid. Kortom, lachen op portretten komt beter over dan een neutrale blik.

Wie had dat bijna vierhonderd jaar geleden gedacht, dat gekrulde lippen of een paar zichtbare tanden positiever werden gekenmerkt dan een serieuze, elegante blik?